समीक्षा
‘हतकन्डा’ लघुकथामा साइबर र व्यङ्ग्य
🔸डा.शंकरप्रसाद गैरे
लेखक परिचय
‘हतकन्डा’ वसन्त अनुभवद्वारा लेखिएको लघुकथा हो । २०३५ सालमा दाङ जिल्ला हापुर २ वसन्तपुरमा जन्मिएका अनुभवको वास्तविक नाम वसन्तबहादुर के सी हो । स्नातकोत्तर तहसम्मको अध्ययन गरेका अनुभव निजामति सेवामा कार्यरत छन् ।
२०५४/५५ सालतिरबाट साहित्यमा लागेका अनुभवले साहित्यका कविता, गजल, गीत, लघुकथा, मुक्तक, कथा लगायतका विधामा कलम चलाएको पाइन्छ । उनले हालसम्म करिब ५०० लघुकथाहरू लेखेका छन् । उनको लघुकथाको सुगन्ध संयुक्त लघुकथासङ्ग्रह प्रकाशित छ ।
मूलपाठ
“वाह ! तिम्रो उपाय त साँच्चिकै कारगार रह्यो यार ! क्या कन्ट्रोभर्सी क्रियट गर्यौ ।” खुसी हुँदै नयनले भन्यो ।
“म त्यत्तिकै भन्छु त ! आजभोलि सबैले गर्ने भनेकै यही हो । सोझो औँलाले घ्यु आउँछ?” काजल मस्किई ।
“पुराना थन्किएर रहेका भिडियो पनि एकाएक भाइरल भए, ट्रेन्डिङ्गमा छन् अचेल । यसको पुरै श्रेय तिमीलाई जान्छ ।” नयनले खुसी प्रकट गर्यो ।
“के फाइदा तिमीलाई मात्र भएको छ र ? म पनि त उत्तिकै चर्चामा छु नि ! नचिन्नेले चिनेका छन् ।” काजल पनि खुसी देखिई ।
“त्यो त ठिक छ । तर हुँदाखाँदाको सम्बन्ध मिडियाबाजी गरेर तहसनहस पारियो । छताछुल्ल भएको सम्बन्ध कसरी सपार्ने ? कसले सुधारिदिन्छ ?” नयनले चिन्ता व्यक्त गर्यो ।
“यी यहाँले ।” एक पत्रकारलाई देखाउँदै काजलले अगाडि भनी- “कसो पत्रकार महोदय ! हिजो हामीसँगै मिलेर, हाम्रो सम्बन्ध उछाल्नुभयो । राम्रै टिआरपी कमाउनुभयो । अझै टिआरपी बढाउने होइन त ?”
‘निकै आरोह अवरोहपछि कलाकार दम्पती नयन र काजल बीचको विवाद, यसरी भयो साम्य ।’ अर्को दिन सञ्जाल पुनः तात्यो ।
लघुकथाको विश्लेषण
पहिलोपटक नमस्ते आधुनिक लघुकथा मञ्चको भित्तोमा २०८० साल फागुन २० गतेका दिन प्रकाशित वसन्त अनुभवको‘हतकन्डा’ शीर्षकको लघुकथा व्यङ्ग्यचेतनाप्रधान चरना हो । यस लघुकथामा दुई कलाकारले चर्चा बटुल्न र लोकप्रियता पाउनकै निम्ति आफ्नो जीवनका विभिन्न सन्दर्भहरूलाई वा त्यस्ता कपोलकल्पित घटनाहरूलाई मिडियामा ल्याउने गरेको विषयलाई प्रस्तुत गरिएको छ ।
लघुकथामा एकातिर कलाकारहरूले सस्तो लोकप्रियता र शीघ्र चर्चाका लागि साइबरको उपयोग गर्ने गरेको विषय प्रस्तुत गरिएको छ । त्यसकारण लघुकथाले साइबरसाहित्यको विषयलाई उठान गरेको देखिन्छ । लघुकथाको अन्त्यमा प्रायोजित रूपमै गरिएको भए पनि त्यसले जनसाधारणका दृष्टिकोणमा बिग्रिन गएको सम्बन्धका विषयमा चिन्ता प्रकट गर्नु र उपायका रूपमा पत्रकारलाई प्रयोग गरेर पुनः सम्बन्ध सुधार भएको समाचार सम्प्रेषण गरेर टिआरपी बढाउने सम्बन्धमा गरिएको चर्चाले युटुब पत्रकारहरूले यस्ता समाचार युटुबबाट फेसबुकमा सम्प्रेषण गर्ने गरेको विषय उठान गरिएको देखिन्छ । पछिल्लो समयमा कलाकारहरूको सस्तो र शीघ्र लोकप्रियताको मुख्य आधार नै सामाजिक सञ्जाल, फेसबुक, युटुब बन्ने गरेको विषयलाई यस लघुकथाले सङ्केत गरेको पाइन्छ । यसरी प्रस्तुत रचना साइबर विषयक लघुकथा बन्न पुगेको छ ।
‘हतकन्डा’ लघुकथाको मुख्य उद्देश्य व्यङ्ग्य देखापर्दछ । त्यसकारण यो लघुकथा व्यङ्ग्य रचनाका रूपमा प्रस्तुत भएको छ । लघुकथाको शीर्षक‘हतकन्डा’ले छिटो चर्चामा आउने, लोकप्रिय हुने प्रलोभनमा विभिन्न विषय क्षेत्रका व्यक्तिहरूले अयथार्थ र कपोलकल्पित हल्लाहरू फैलाउने गरेको विषय रचनामा अभिव्यक्त भएको छ । रातारात सेलीब्रेटी हुने लोभ, जसरी भए पनि आफ्नो पेसा व्यवसायलाई बेच्ने लोभमा जस्तोसुकै काम गर्ने वर्तमान समयको मानवीय प्रवृत्तिप्रति लघुकथाले व्यङ्ग्य गरेको छ ।
लघुकथामा कलाकारिता क्षेत्रमा लागेका दम्पती नयन र काजललाई पात्रका रूपमा चयन गरिएको छ । दुईको सम्बन्ध बिग्रिएको विषय पत्रकारलाई प्रयोग गरी चर्चामा ल्याएको र त्यही कारण उनीहरूका बिक्री नभएर थन्किएका भिडियो सामग्रीहरू एकाएक बिक्री भएको, उनीहरू रातारात भाइरल भएको विषय नै लघुकथामा प्रस्तुत गरिएको छ । काजलले निकालेको उपायले आफूहरू भाइरल भएकोमा दङ्ग पर्दै नयनले“वाह! तिम्रो उपाय त साँच्चिकै कारगार रह्यो । क्या कन्ट्रोभर्सी क्रियट ग¥यौ” भन्छ । जवाफमा काजल“आजभोलि सबैले गर्ने यही हो । सोझो औँलाले घ्यु आउँछ?” भन्छे ।
गरिएको काम के हो भन्ने कुरालाई लघुकथामा स्पष्ट नपारेर अमूर्त नै राखिएको भए पनि उनीहरू लोग्नेस्वास्नी हुन् र नचलेका कलाकार हुन् भन्ने बोध हुन्छ । काजलले गरेको उपायले उनीहरू भाइरल भएको र उनीहरूका थन्किएका पुराना क्यासेटहरू समेत धमाधम बिक्री भएको सन्दर्भ कथामा प्रस्तुत भएको छ । यस कुराले प्रसन्न भए पनि आफ्नो पारिवारिक सम्बन्ध बिग्रिएको कुराले चिन्तित नयनलाई काजल उपाय सुझाउँछे । जुन पत्रकारले हिँजो सम्बन्ध बिग्रिएको समाचार प्रशारण गरेर टिआरपी कमाउँछ, उसैले पुनः“निकै आरोह अवरोहपछि कलाकार दम्पती नयन र काजल बीचको बिवाद, यसरी भयो साम्य” शीर्षकमा समाचार प्रशारण गर्छ । त्यस समाचारले पुनः सञ्जाल तात्छ ।
प्रस्तुत लघुकथामा पछिल्लो समयमा आफ्नो काम र क्षमताले चर्चामा आउन नसकेका कलाकारले पत्रकारहरूलाई प्रयोग गर्ने र विभिन्न व्यक्तिहरूसँगका सम्बन्ध, झगडा, लगायतका विषयमा समाचार सम्प्रेषण गरेर आफू लोकप्रिय बन्ने तथा पत्रकारले टिआरपी बटुल्ने गरेका सन्दर्भलाई प्रस्तुत रचनाले व्यङ्ग्य गरेको छ । जनसाधारण पाठक, स्रोता, द्रष्टाहरू त्यस्तै हल्लाका पछाडि दौडने र त्यस्तै सामग्री खोजी गर्ने गरेको प्रवृत्तिलाई समेत यस लघुकथामा व्यङ्ग्य गरिएको छ ।
प्रस्तुत लघुकथाले विभिन्न क्षेत्रका व्यक्तिले चर्चामा आउन मिडिया प्रयोग गर्ने गरेको विषयलाई उठाएकाले साइबरनिकट देखिन्छ भने त्यसका माध्यमबाट सम्बन्धित क्षेत्रलाई व्यङ्ग्य गरिएकाले व्यङ्ग्य कथाका रूपमा देखापरेको छ । यसरी‘हतकन्डा’ लघुकथा साइबर र व्यङ्ग्य रचनाका रूपमा प्रस्तुत भएको छ ।
