Category: साहित्य

सुशील शर्मा, मकवानपुर

घुम्ती अनी मोडहरुमा, पाईला सोचेर चाल्नू !
उज्यालो आशा बोकी, बिश्वासको दियो बाल्नू !!

सास्ती खेपेर होइन, फूलमा टेकेर आउनू !
मायालु दुबै आखाँ, हातले सेकेर आउनू !!
पीडाले कस्लाई छुन्न, झर्छ त्यो फूल पनी !
तर तिमी रसाउनु , बालुवामा मूल बनी !!

काँडा जो छुनु हुन्न, अब फेरि रुनु हुन्न !
केवल मायाँको केवल, चौबन्दी फेरेर आउनू !!
बाटोको बर पिपलमा, हाम्रो नाम लेखेर आउनू !
घुम्तीको मठ मन्दिरमा, मायाँ देखेर आउनू !!

ललितपुर

अढाई महिना लामो ‘लकडाउन’का कारण पठनपाठन ठप्प भएपछि मोबाइल फोन बालबालिकाहरुको समय बिताउने माध्यम भएको छ । हुनपनि दिनभरि घरैभित्र बस्नु परेपछि गरोस् पनि के ? बाबुआमा टिभीमा समाचार सुन्छन् ,फिल्म हेछॅन् अनि छोराछोरी चाहिँ मोबाइलमा गेम खेल्छन् । दाजुभाइ,दिदीबहिनी भएकाहरू त मिलेर पुतलीको बिहे, भाँडाकुटी,गेगे रानी, क्यारेमबोडॅ ,लुडो खेलेर पनि समय बिताउँछन् तर नहुने के गरोस् ? उनीहरूका लागि मोबाइल नै एक्लोपनको साहारा भएको छ । दिनमा एकक्षण पढ भने पनि ” के पढने ? त्यतिको मिहेनत गरेर पढदा त जाँच दिन पाइएन अथाॅत नयाँ किताब भए पो पढनु । म त पढदिन ” भन्छन् । मानौ पठनपाठनप्रति उनीहरूमा वितृष्णा जागेको छ ।
हुनपनि, यो समय उनीहरूको नयाँ कक्षामा,नयाँ किताबकापी बोकेर,नयाँ पोशाक लगाएर बढो हषोॅल्लासका साथ विद्यालय जाने बेला हो । तर दुभाॅग्य ! केटाकेटीहरू कोठामा थुनिएर बस्नु परेको अवस्था छ । एसईई अवरूद्ध हुदाँ लाखौँ विद्यार्थीहरूको शैक्षिक भविष्य अन्योलमा परेको छ । यतिबेला एसईई परीक्षाको नतिजा प्रकाशनको पखाॅईमा बस्नु पनेॅ देश भरका लाखौ परिक्षार्थीहरू निराश र उदाशीनताका साथ घरघरमा बसेर दिन गन्ती गरिरहेका छन् । उच्च शिक्षाकालागि कलेज-क्याम्पस जाने उनीहरूको रंगीन सपना यतिबेला अनिश्चित बनेको छ । विद्यालय खुल्ने टुंगो नलागेपछि शिक्षा मन्त्रालय र निजी विद्यालयका छाता संगठनहरूले भचुॅअल शिक्षा प्रणाली समेत लागू गनेॅ अवधारणा अगि सारेका छन् । तर स्कूल जाने उमेरका बालबालिकाहरूको ठूलो हिस्सा अनलाइन शिक्षाको पहुँचदेखि वाहिर रहेको तथ्याङ्कले देखाएको छ ।

कहिले कतै नसुनेको यो ‘ लकडाउन ‘ शब्द र यसको अभ्यासले मुख्यतया बिद्यालय उमेरका युवायुवतीहरू अत्यधिक सकसमा देखिन्छन् । यस्तो सकसपूणॅ अवस्थामा यदि कसैले साथ दिएको छ भने त्यो हो उनीहरूसित भएको मोबाइल र इन्टरनेट । कमैले पुस्तक पढने गरेका होलान् । कतिपयले घरमा खाना पकाउने सम्मको काममा परिवारलाई साथ दिएका देखिन्छन् तर अधिकांशको समय मोबाइलमा नै बित्दैछ । कतिले त डिप्रेसनको शिकार भइ आत्महत्या समेत गरेको सुन्नमा आएको छ ।

सरकारी विद्यालयका शिक्षक,कमॅचारीहरूमा जागिरको उति चिन्ता नदेखिए पनि बालबालिकाहरूको मनोदशादेखि समय मै पठनपाठन शुरू गनॅ पाए हुनेथ्यो भन्ने मनस्थितिमा देखिन्छन् तर सरकारले स्कूलमा क्वारेन्टाइन राखेकोमा भने उनीहरू खुसी छैनन् ।
सबै भन्दा बढी मकाॅमा परेको छ निजी विद्यालय । त्यसमा पनि घर भाडामा लिएर सञ्चालन गदैॅ आएका विद्यालयहरू । वषैॅभरि शुल्क भुक्तानीकालागि अभिभावकलाई ताकेता गरिरहनु पनेॅ, समयमा तलब र घरभाडा दिन नसक्ने समस्या झेल्दै आएका निजी विद्यालयहरू ‘ लकडाउन ‘ को चपेटामा परेका छन् । अझ भन्ने हो भने, यावत समस्याहरु झेलिरहेका निजी विद्यालयहरू बन्द हुने अवस्थामा समेत पुगेका छन् । कतिपयले कोशॅ पूरा भइनसकेको भन्दै , त कतिले चैत महिनाको शुल्क अग्रिम रूपमा उठाउन कै लागि पनि केही पछि सरेर परीक्षा लिने कायॅक्रम थियो । चैतको पहिलो साताबाट वाषिॅक परीक्षा शुरू गरेका स्कूलहरूले पनि दुई वा तीन विषयको मात्र परीक्षा लिन भ्याए ।

विश्वभर फैलिदैं गएको कोरोना महामारीलाई ध्यानमा राखि सरकारले एसईई परीक्षाको पूवॅसन्ध्यामा अथाॅत् २०७६ चैत ११ गतेदेखि देशव्यापी रूपमा ‘ लकडाउन ‘ घोषणा गदाॅ लाखौ परीक्षाथीॅहरू निराश बनेका थिए । देश भरका हजारौं विद्यालयका विद्यार्थीहरू वाषिॅक परीक्षा दिनबाट बञ्चित हुन पुगे । दिएकाहरूले पनि आफ्नो परीक्षा फल हेनॅ भ्याएनन् ।
७० दिन लामो ‘ बन्दाबन्दी ‘ ले देशको अथॅतन्त्रमा ठूलो गिरावट आएको छ र अझै आउने विज्ञहरूले चेतावनी दिएका छन् । व्यापार व्यवसाय , स्वरोजगार क्षेत्र , पयॅटन क्षेत्र, कृषि क्षेत्रमा आश्रित मजदूरवगॅ प्रत्यक्ष मारमा पदाॅ यसको असर उनीहरूको बालबालिकाको शिक्षामा नपनेॅ त कुरै भएन । फलस्वरुप, विद्यालय भनाॅ ,पाठ्यपुस्तक खरीद आदिमा आउने खचॅको व्ययभार थेग्न नसक्दा मध्यम र निम्नवगीॅय परिवारका बालबालिकाहरूको पठनपाठन अवरूद्ध हुने त होइन भन्ने चिन्ता सवॅत्र मडारिएको छ ।
कोरोनाको महामारीका कारण विश्व अथॅतन्त्र नै तीव्र गतिमा ओरालो लागेको अवस्थामा यसले पानेॅ र पारेका निजी क्षेत्रलाई राहत पुग्ने प्याकेजसहितको बजेट नआएकोमा सम्बन्धीत क्षेत्र निराश र असन्तुष्ट देखिन्छन् । विकास निमाॅणको कायॅलाई एक आथिॅक वषॅकालागि न्यूनीकरण गरेरै भएपनि जीणॅ निजी क्षेत्रलाई टेको दिनु पनेॅ बेलामा अनावश्यक क्षेत्रमा बजेट आएकोमा सरकारले आलोचना खेप्नु परिरहेको छ ।

दताॅ भएका, तोकिएको रकम बैंकमा धरौटी राखि नेपाल सरकारको मान्यता प्राप्त गरेका अधिकांश निजी विद्यालयहरू यतिबेला आथिॅक संकट झेलिरहेका छन् । यस्ता विद्यालयहरूलाई उनीहरूको आथिॅक र भौतिक हैसियत हेरेर सरकारले सरल ऋण प्याकेजको व्यवस्था गरिदिँदा उनीहरूले तङ्ग्रिने मौका पाउने छन् ।
यो महा संकटको घडीमा नयाँ निमाॅण र योजनातिर भन्दा पनि हाल भएको आथिॅक संरचनाहरू जसको प्रत्यक्ष सरोकार-सम्बन्ध देशको अथॅतन्त्रसित छ त्यो क्षेत्रमा आथिॅक प्याकेजको रूपमा राहत पुर्याई त्यसको सबलीकरण गनुॅ र ठूलो सङ्ख्यामा नागरिकलाई
बेरोजगार हुनबाट बचाउँन र थप रोजगारको अवसर सिजॅना गनुॅ राज्यको पहिलो कतॅव्य र दायित्व हुन आउँछ ।

वि .स. २०५८ जेठ १९ गतेको त्यो कालो दिन । शनिबार वा बिदाको दिन हुनुपर्छ । त्यतिबेला म भखॅर उठेर भान्सामा चिया पिउन गएको थिएँ वा चोटामा के गदैॅ थिएँ उति सम्झना छैन ।

छिमेकी मेरा आदरणीय दाइ अच्युत खनालले ‘ सर ! सर! भनेर उनकै घरको आँगनबाट ( उनको निवास र मेरो स्कूलको दूरी यस्तै ५/ ६ मिटरको हुनुपछॅ ) बोलाउनु भएको सुनें । उनको आवाज सुन्दा उनी हतासिएको भान हुन्थ्यो । सधैं देखादेख, हेराहेर पछिको अभिवादन र भलाकुसारी भन्दा त्यो दिनको माहौल फरक थियो ।

मैले पछाडिपट्टिको बादॅलीमा उभेर तलतिर हेदैॅ सधैं झै नमस्कार दाइ ! भने । उहाँ तत्काल केही बोल्नु भएन बरू सरासर बाहिर आउनु भो । दाइ आउनु भएको देखेपछि म पनि भरेङ ओलिॅएर बाहिर निस्कीएँ । त्यतिञ्जेलसम्म पनि म दरबार हत्याकाण्ड बारे अनभिज्ञ थिएँ ।

अच्युत दाइले पालक पुलुक हेरे अनि मसिनो स्वरमा भने ” सरले, थाहा पाउनु भो ? ”
” के कुरा दाइ ? ” मैले पनि उत्सुकता व्यक्त गरें ।
” ल अझै थाहा पाउनु भएको छैन ? ” आश्चॅय मान्दै प्रतिप्रश्न गनुॅ भो । राती अबेरसम्म अनिँदो म त्यो बिहान आँखा खोल्दा ७ बजेको थियो । ब्यस्तताको कारण रेडियो समेत सुन्न भ्याउँदिन थिए। यसैले मलाई के थाहा ,कुरा के हो ? सडकमा मानिसहरू पोका पोका परेर कुराकानी गरिरहेका थिए । चौबीसै घण्टा ब्यस्त रहने महेन्द्र राजमार्ग त्यो बिहान शुनशान प्रायः थियो । पसलका सटरहरू खुलेका थिएनन् । खुलेका सटरहरू पनि बन्द गरिरहेका थिए ।

” राजा वीरेन्द्रको वंश नाश भयो । अथाॅत् दरवारमा गोली चल्यो ” आदि आदि कुरा सुनाउनु भो दाइले । म सुनेर स्तब्ध भएँ । मेरो मुखबाट तत्काल कुनै शब्द निस्कन सकेन । म निःशब्द भएँ ।
घाम झलमल्ल लागेतापनि मेरो आङमा न्यानोपन महसुस भएन । ” हेनुॅ त त्यति राम्रो परिवार ! कसको काम होला ? ” मेरो मुखबाट दुईशब्द फुत्कियो । मैले अच्युत दाइको अनुहारमा हेरे । उहाँको अनुहारमा पनि अनगिन्ती प्रश्नका रेखाहरू सल्बलाएको देखेँ ।

सडकमा मानिसहरूको जमघट क्रमशः बढदै गईरहेको थियो । माहौल भयावह बन्दै जाँदा सुरक्षाकमीॅको उपस्थिति पनि त्यही अनुपातमा वृद्धि भइरहेको थियो ।
लामो शुन्यतालाई चिदैॅ पश्चिमतिरबाट एउटा बस बेगले आयो । निजगढ चोक ( हालको शहीद हीरालाल चोक ) मा भेला भएका मानिसहरूले बस रोकेर पश्चिमतिरको अवस्था बारे खबर लिए । बसमा रातो रगत जस्तो देखिने रङले आपत्तिजनक नारा लेखिएको थियो । त्यसपछि एकपछि अकोॅ गदैॅ एक दुईवटा बस आयो सबैमा उस्तै नारा लेखिएको देखियो । जसले देश गहिरो शोकमा डुबेको र जनता क्रुद्ध अवस्थामा रहेको भान हुन्थ्यो ।

छोराकी आमाले माथि आउन संकेत दिईन् । म भरेङ उक्लिएँ । चिया खान पखेॅर बसेकी रहिछिन् । मैले उनलाई घटना बारे जानकारी दिएँ । सुनेर उनी पनि हतास र निराश भईन् ।

” कसको काम होला है ? हेर त , त्यति राम्रो परिवार एकै चिहान भएछन् । छिः मान्छेको जात ! ” यति भनी उनी पनि केहीक्षण शिथिल भईन् । मलाई बिद्यार्थीको अघिल्लो दिनको होमवकॅ कापी जाँचेर सिध्याउनु थियो तर जाँगर चलेन । चलोस् पनि कसरी देशमा त्यति ठूलो दुघॅटना जो भएको छ । त्यो दिनभर राज परिवारको हत्या किन भयो होला ? कसले गर्यो होला त ? त्यति कडा सुरक्षा बीच पनि सामुहिक हत्या कसरी सम्भव भयो होला ? यस्तै यस्तै तकॅनाहरू खेलाउँदै मैले त्यो दिन कोठामा नै बसेर बिताएँ ।

आज उनै लोकप्रिय राजारानी स्वगीॅय बीरेन्द्र र रानी ऐश्वयॅलगायत परिवार सबैको हत्या भएको १९ वषॅ बितीसकेको छ ।
स्वगीॅयद्वय राजा बीरेन्द्र र रानी ऐश्वर्यमा हार्दिक श्रद्धाञ्जली अर्पण गर्दछु।

हात बाधेर बसौ
आँखा बन्द गरेर बसौ
या त
दुनियाँको सामु डाको छोड्दै
रुदै हिडौ
अह !
केही गर्न सक्दिन म
जसरी भुकम्प गएर बेला बेलामा
कम्पहरु गइरहन्छ
त्यसै गरि मेरा शरीरका अंग अंगबाट
कम्पहरु गइरहेछन
उता
भको एउटा छोरो परदेशमा
कोरोना लागेर अन्तिम अवस्थामा छ रे सुन्छु
यता!यता !
बिहान बेलुका छाक टार्नै धौ धौ हुने
खेतबारीको बालिनालिमा रोग ,किरा लागेर
सब सखाप छ
सब सखाप छ
अब परदेशमा भएको सन्तानलाई सम्झ्यौ
या घरमा भोक लागो आमा भन्दै
कराइरहेका सन्तानलाई सम्झ्यौ
अब भन्दिनुस महासय
यो कस्तो सङ्कटको अवस्था हो
म जिउदो भएर पनि
मरेतुल्य छु !
मरेतुल्य छु !