Category: साहित्य

सुशील शर्मा, मकवानपुर

घुम्ती अनी मोडहरुमा, पाईला सोचेर चाल्नू !
उज्यालो आशा बोकी, बिश्वासको दियो बाल्नू !!

सास्ती खेपेर होइन, फूलमा टेकेर आउनू !
मायालु दुबै आखाँ, हातले सेकेर आउनू !!
पीडाले कस्लाई छुन्न, झर्छ त्यो फूल पनी !
तर तिमी रसाउनु , बालुवामा मूल बनी !!

काँडा जो छुनु हुन्न, अब फेरि रुनु हुन्न !
केवल मायाँको केवल, चौबन्दी फेरेर आउनू !!
बाटोको बर पिपलमा, हाम्रो नाम लेखेर आउनू !
घुम्तीको मठ मन्दिरमा, मायाँ देखेर आउनू !!

ललितपुर

अढाई महिना लामो ‘लकडाउन’का कारण पठनपाठन ठप्प भएपछि मोबाइल फोन बालबालिकाहरुको समय बिताउने माध्यम भएको छ । हुनपनि दिनभरि घरैभित्र बस्नु परेपछि गरोस् पनि के ? बाबुआमा टिभीमा समाचार सुन्छन् ,फिल्म हेछॅन् अनि छोराछोरी चाहिँ मोबाइलमा गेम खेल्छन् । दाजुभाइ,दिदीबहिनी भएकाहरू त मिलेर पुतलीको बिहे, भाँडाकुटी,गेगे रानी, क्यारेमबोडॅ ,लुडो खेलेर पनि समय बिताउँछन् तर नहुने के गरोस् ? उनीहरूका लागि मोबाइल नै एक्लोपनको साहारा भएको छ । दिनमा एकक्षण पढ भने पनि ” के पढने ? त्यतिको मिहेनत गरेर पढदा त जाँच दिन पाइएन अथाॅत नयाँ किताब भए पो पढनु । म त पढदिन ” भन्छन् । मानौ पठनपाठनप्रति उनीहरूमा वितृष्णा जागेको छ ।
हुनपनि, यो समय उनीहरूको नयाँ कक्षामा,नयाँ किताबकापी बोकेर,नयाँ पोशाक लगाएर बढो हषोॅल्लासका साथ विद्यालय जाने बेला हो । तर दुभाॅग्य ! केटाकेटीहरू कोठामा थुनिएर बस्नु परेको अवस्था छ । एसईई अवरूद्ध हुदाँ लाखौँ विद्यार्थीहरूको शैक्षिक भविष्य अन्योलमा परेको छ । यतिबेला एसईई परीक्षाको नतिजा प्रकाशनको पखाॅईमा बस्नु पनेॅ देश भरका लाखौ परिक्षार्थीहरू निराश र उदाशीनताका साथ घरघरमा बसेर दिन गन्ती गरिरहेका छन् । उच्च शिक्षाकालागि कलेज-क्याम्पस जाने उनीहरूको रंगीन सपना यतिबेला अनिश्चित बनेको छ । विद्यालय खुल्ने टुंगो नलागेपछि शिक्षा मन्त्रालय र निजी विद्यालयका छाता संगठनहरूले भचुॅअल शिक्षा प्रणाली समेत लागू गनेॅ अवधारणा अगि सारेका छन् । तर स्कूल जाने उमेरका बालबालिकाहरूको ठूलो हिस्सा अनलाइन शिक्षाको पहुँचदेखि वाहिर रहेको तथ्याङ्कले देखाएको छ ।

कहिले कतै नसुनेको यो ‘ लकडाउन ‘ शब्द र यसको अभ्यासले मुख्यतया बिद्यालय उमेरका युवायुवतीहरू अत्यधिक सकसमा देखिन्छन् । यस्तो सकसपूणॅ अवस्थामा यदि कसैले साथ दिएको छ भने त्यो हो उनीहरूसित भएको मोबाइल र इन्टरनेट । कमैले पुस्तक पढने गरेका होलान् । कतिपयले घरमा खाना पकाउने सम्मको काममा परिवारलाई साथ दिएका देखिन्छन् तर अधिकांशको समय मोबाइलमा नै बित्दैछ । कतिले त डिप्रेसनको शिकार भइ आत्महत्या समेत गरेको सुन्नमा आएको छ ।

सरकारी विद्यालयका शिक्षक,कमॅचारीहरूमा जागिरको उति चिन्ता नदेखिए पनि बालबालिकाहरूको मनोदशादेखि समय मै पठनपाठन शुरू गनॅ पाए हुनेथ्यो भन्ने मनस्थितिमा देखिन्छन् तर सरकारले स्कूलमा क्वारेन्टाइन राखेकोमा भने उनीहरू खुसी छैनन् ।
सबै भन्दा बढी मकाॅमा परेको छ निजी विद्यालय । त्यसमा पनि घर भाडामा लिएर सञ्चालन गदैॅ आएका विद्यालयहरू । वषैॅभरि शुल्क भुक्तानीकालागि अभिभावकलाई ताकेता गरिरहनु पनेॅ, समयमा तलब र घरभाडा दिन नसक्ने समस्या झेल्दै आएका निजी विद्यालयहरू ‘ लकडाउन ‘ को चपेटामा परेका छन् । अझ भन्ने हो भने, यावत समस्याहरु झेलिरहेका निजी विद्यालयहरू बन्द हुने अवस्थामा समेत पुगेका छन् । कतिपयले कोशॅ पूरा भइनसकेको भन्दै , त कतिले चैत महिनाको शुल्क अग्रिम रूपमा उठाउन कै लागि पनि केही पछि सरेर परीक्षा लिने कायॅक्रम थियो । चैतको पहिलो साताबाट वाषिॅक परीक्षा शुरू गरेका स्कूलहरूले पनि दुई वा तीन विषयको मात्र परीक्षा लिन भ्याए ।

विश्वभर फैलिदैं गएको कोरोना महामारीलाई ध्यानमा राखि सरकारले एसईई परीक्षाको पूवॅसन्ध्यामा अथाॅत् २०७६ चैत ११ गतेदेखि देशव्यापी रूपमा ‘ लकडाउन ‘ घोषणा गदाॅ लाखौ परीक्षाथीॅहरू निराश बनेका थिए । देश भरका हजारौं विद्यालयका विद्यार्थीहरू वाषिॅक परीक्षा दिनबाट बञ्चित हुन पुगे । दिएकाहरूले पनि आफ्नो परीक्षा फल हेनॅ भ्याएनन् ।
७० दिन लामो ‘ बन्दाबन्दी ‘ ले देशको अथॅतन्त्रमा ठूलो गिरावट आएको छ र अझै आउने विज्ञहरूले चेतावनी दिएका छन् । व्यापार व्यवसाय , स्वरोजगार क्षेत्र , पयॅटन क्षेत्र, कृषि क्षेत्रमा आश्रित मजदूरवगॅ प्रत्यक्ष मारमा पदाॅ यसको असर उनीहरूको बालबालिकाको शिक्षामा नपनेॅ त कुरै भएन । फलस्वरुप, विद्यालय भनाॅ ,पाठ्यपुस्तक खरीद आदिमा आउने खचॅको व्ययभार थेग्न नसक्दा मध्यम र निम्नवगीॅय परिवारका बालबालिकाहरूको पठनपाठन अवरूद्ध हुने त होइन भन्ने चिन्ता सवॅत्र मडारिएको छ ।
कोरोनाको महामारीका कारण विश्व अथॅतन्त्र नै तीव्र गतिमा ओरालो लागेको अवस्थामा यसले पानेॅ र पारेका निजी क्षेत्रलाई राहत पुग्ने प्याकेजसहितको बजेट नआएकोमा सम्बन्धीत क्षेत्र निराश र असन्तुष्ट देखिन्छन् । विकास निमाॅणको कायॅलाई एक आथिॅक वषॅकालागि न्यूनीकरण गरेरै भएपनि जीणॅ निजी क्षेत्रलाई टेको दिनु पनेॅ बेलामा अनावश्यक क्षेत्रमा बजेट आएकोमा सरकारले आलोचना खेप्नु परिरहेको छ ।

दताॅ भएका, तोकिएको रकम बैंकमा धरौटी राखि नेपाल सरकारको मान्यता प्राप्त गरेका अधिकांश निजी विद्यालयहरू यतिबेला आथिॅक संकट झेलिरहेका छन् । यस्ता विद्यालयहरूलाई उनीहरूको आथिॅक र भौतिक हैसियत हेरेर सरकारले सरल ऋण प्याकेजको व्यवस्था गरिदिँदा उनीहरूले तङ्ग्रिने मौका पाउने छन् ।
यो महा संकटको घडीमा नयाँ निमाॅण र योजनातिर भन्दा पनि हाल भएको आथिॅक संरचनाहरू जसको प्रत्यक्ष सरोकार-सम्बन्ध देशको अथॅतन्त्रसित छ त्यो क्षेत्रमा आथिॅक प्याकेजको रूपमा राहत पुर्याई त्यसको सबलीकरण गनुॅ र ठूलो सङ्ख्यामा नागरिकलाई
बेरोजगार हुनबाट बचाउँन र थप रोजगारको अवसर सिजॅना गनुॅ राज्यको पहिलो कतॅव्य र दायित्व हुन आउँछ ।

वि .स. २०५८ जेठ १९ गतेको त्यो कालो दिन । शनिबार वा बिदाको दिन हुनुपर्छ । त्यतिबेला म भखॅर उठेर भान्सामा चिया पिउन गएको थिएँ वा चोटामा के गदैॅ थिएँ उति सम्झना छैन ।

छिमेकी मेरा आदरणीय दाइ अच्युत खनालले ‘ सर ! सर! भनेर उनकै घरको आँगनबाट ( उनको निवास र मेरो स्कूलको दूरी यस्तै ५/ ६ मिटरको हुनुपछॅ ) बोलाउनु भएको सुनें । उनको आवाज सुन्दा उनी हतासिएको भान हुन्थ्यो । सधैं देखादेख, हेराहेर पछिको अभिवादन र भलाकुसारी भन्दा त्यो दिनको माहौल फरक थियो ।

मैले पछाडिपट्टिको बादॅलीमा उभेर तलतिर हेदैॅ सधैं झै नमस्कार दाइ ! भने । उहाँ तत्काल केही बोल्नु भएन बरू सरासर बाहिर आउनु भो । दाइ आउनु भएको देखेपछि म पनि भरेङ ओलिॅएर बाहिर निस्कीएँ । त्यतिञ्जेलसम्म पनि म दरबार हत्याकाण्ड बारे अनभिज्ञ थिएँ ।

अच्युत दाइले पालक पुलुक हेरे अनि मसिनो स्वरमा भने ” सरले, थाहा पाउनु भो ? ”
” के कुरा दाइ ? ” मैले पनि उत्सुकता व्यक्त गरें ।
” ल अझै थाहा पाउनु भएको छैन ? ” आश्चॅय मान्दै प्रतिप्रश्न गनुॅ भो । राती अबेरसम्म अनिँदो म त्यो बिहान आँखा खोल्दा ७ बजेको थियो । ब्यस्तताको कारण रेडियो समेत सुन्न भ्याउँदिन थिए। यसैले मलाई के थाहा ,कुरा के हो ? सडकमा मानिसहरू पोका पोका परेर कुराकानी गरिरहेका थिए । चौबीसै घण्टा ब्यस्त रहने महेन्द्र राजमार्ग त्यो बिहान शुनशान प्रायः थियो । पसलका सटरहरू खुलेका थिएनन् । खुलेका सटरहरू पनि बन्द गरिरहेका थिए ।

” राजा वीरेन्द्रको वंश नाश भयो । अथाॅत् दरवारमा गोली चल्यो ” आदि आदि कुरा सुनाउनु भो दाइले । म सुनेर स्तब्ध भएँ । मेरो मुखबाट तत्काल कुनै शब्द निस्कन सकेन । म निःशब्द भएँ ।
घाम झलमल्ल लागेतापनि मेरो आङमा न्यानोपन महसुस भएन । ” हेनुॅ त त्यति राम्रो परिवार ! कसको काम होला ? ” मेरो मुखबाट दुईशब्द फुत्कियो । मैले अच्युत दाइको अनुहारमा हेरे । उहाँको अनुहारमा पनि अनगिन्ती प्रश्नका रेखाहरू सल्बलाएको देखेँ ।

सडकमा मानिसहरूको जमघट क्रमशः बढदै गईरहेको थियो । माहौल भयावह बन्दै जाँदा सुरक्षाकमीॅको उपस्थिति पनि त्यही अनुपातमा वृद्धि भइरहेको थियो ।
लामो शुन्यतालाई चिदैॅ पश्चिमतिरबाट एउटा बस बेगले आयो । निजगढ चोक ( हालको शहीद हीरालाल चोक ) मा भेला भएका मानिसहरूले बस रोकेर पश्चिमतिरको अवस्था बारे खबर लिए । बसमा रातो रगत जस्तो देखिने रङले आपत्तिजनक नारा लेखिएको थियो । त्यसपछि एकपछि अकोॅ गदैॅ एक दुईवटा बस आयो सबैमा उस्तै नारा लेखिएको देखियो । जसले देश गहिरो शोकमा डुबेको र जनता क्रुद्ध अवस्थामा रहेको भान हुन्थ्यो ।

छोराकी आमाले माथि आउन संकेत दिईन् । म भरेङ उक्लिएँ । चिया खान पखेॅर बसेकी रहिछिन् । मैले उनलाई घटना बारे जानकारी दिएँ । सुनेर उनी पनि हतास र निराश भईन् ।

” कसको काम होला है ? हेर त , त्यति राम्रो परिवार एकै चिहान भएछन् । छिः मान्छेको जात ! ” यति भनी उनी पनि केहीक्षण शिथिल भईन् । मलाई बिद्यार्थीको अघिल्लो दिनको होमवकॅ कापी जाँचेर सिध्याउनु थियो तर जाँगर चलेन । चलोस् पनि कसरी देशमा त्यति ठूलो दुघॅटना जो भएको छ । त्यो दिनभर राज परिवारको हत्या किन भयो होला ? कसले गर्यो होला त ? त्यति कडा सुरक्षा बीच पनि सामुहिक हत्या कसरी सम्भव भयो होला ? यस्तै यस्तै तकॅनाहरू खेलाउँदै मैले त्यो दिन कोठामा नै बसेर बिताएँ ।

आज उनै लोकप्रिय राजारानी स्वगीॅय बीरेन्द्र र रानी ऐश्वयॅलगायत परिवार सबैको हत्या भएको १९ वषॅ बितीसकेको छ ।
स्वगीॅयद्वय राजा बीरेन्द्र र रानी ऐश्वर्यमा हार्दिक श्रद्धाञ्जली अर्पण गर्दछु।

हात बाधेर बसौ
आँखा बन्द गरेर बसौ
या त
दुनियाँको सामु डाको छोड्दै
रुदै हिडौ
अह !
केही गर्न सक्दिन म
जसरी भुकम्प गएर बेला बेलामा
कम्पहरु गइरहन्छ
त्यसै गरि मेरा शरीरका अंग अंगबाट
कम्पहरु गइरहेछन
उता
भको एउटा छोरो परदेशमा
कोरोना लागेर अन्तिम अवस्थामा छ रे सुन्छु
यता!यता !
बिहान बेलुका छाक टार्नै धौ धौ हुने
खेतबारीको बालिनालिमा रोग ,किरा लागेर
सब सखाप छ
सब सखाप छ
अब परदेशमा भएको सन्तानलाई सम्झ्यौ
या घरमा भोक लागो आमा भन्दै
कराइरहेका सन्तानलाई सम्झ्यौ
अब भन्दिनुस महासय
यो कस्तो सङ्कटको अवस्था हो
म जिउदो भएर पनि
मरेतुल्य छु !
मरेतुल्य छु !

समिर पाख्रीन, काठमाण्डौ

पहाड मधेशबीचको
कथित सीमा स्तम्भ चुरेक्षेत्र
तीव्र गतिमा दोहन हुँदैछ ।
जङ्गल फडानीसँगै
ठूलो परिमाणमा
बालुवा,गिट्टी,ढुङ्गा
खुलेआम तस्करी भइरहेछ

चुरे क्षेत्र
पहाड मात्र होइन
तराई मधेश सिञ्चित गनेॅ
भूमिगत जलश्रोतको मुहान हो
ठीकै यस्तै

तराई मधेश मात्र होइन
नेपालीको बाँच्ने आधार
विशाल अन्न भण्डार पनि हो
चुरे दोहनले कालान्तरमा
तराई मरूभूमि बन्न सक्छ।

अन्नबाली लहलह झुल्ने
तराईको हरिया विशाल फाँट
उराठलाग्दो काँडाघारीमा
परिणत हुन सक्छ।
भोकमरीले सारा देशवासी
हताहत हुन सक्छन्।

वातावरण विनासको कारण
हाम्रो सिङ्गो मुलुक
कतार साउदी अरब जस्तो
भतभती पोल्ने बन्न सक्छ
यसैले,

चुरेक्षेत्रलाई पहाड मधेशको
कथित सीमास्तम्भ ठानेर
उपेक्षा ,वेवास्ता नगरौं
यो त विशाल
समथर तराई मधेश चिस्याउने
प्राकृतिक चिस्यान केन्द्र हो ।

सबैले यो सत्यतालाई
बिना भेदभाव आत्मसात गरौं
चुरे-तराईको सम्बन्ध
हाड नाताको छ
यसको सबैले सम्मान गरौं
आऔ चुरे बचाऔं
अभियानलाई अघि बढाऔ
चुरे बचाऔं
वातावरण सरंक्षण गरौ।

भावी पिढीलाई हराभरा
समृद्ध तराई पहाड
हस्तान्तरण गरौ
आऔ सुन्दर चुरे तराई
हस्तान्तरण गरौ ।