(साहित्यिक प्रतिभा परिचय)
✍️ नन्दलाल आचार्य
धेरै लेखकहरू लेख्छन्, केही बोल्छन्, तर थोरैले लेखेर बोल्न सक्छन्- आवाज दिएर शब्दको आत्मा ब्युँताउन सक्छन् । लीलानाथ गौतम त्यस्तै बिरलाहरूको श्रेणीमा पर्छन्, जो लेख्छन् पनि, बोल्छन् पनि, र हरेक उच्चारणमा जनताको उज्यालो सपना, शिक्षकको तीतो सास्ती, र समाजको मौन असहमति गुँजिन्छ ।
१. गौरीडाँडाबाट सुरु भएको यात्रा
२०३८ सालको कात्तिक २७ गते, महोत्तरी जिल्लाको बर्दिबास-३ स्थित गौरीडाँडामा जन्मिएका लीलानाथ गौतम खडानन्द र देवमायाको कोखबाट जन्मेका सञ्जीव साहित्यिक चेतनाका जरा हुन् । यो गाउँको हावा, माटो र गरिबीमा हुर्किएर बालकविताका शब्दहरू लेख्दै लीलानाथले नेपाली साहित्यमा आफ्नो पहिलो अक्षर कोरे ।
शिक्षक भएर पाठशालामा प्रवेश गर्नु अघि नै उनले ‘मुना’ बालपत्रिकामा आफ्ना बालभावनाहरू पोख्न थाले । बाल्यकालमै शब्दसँगको सामिप्यता उनले केवल किताब पढेर हैन, जीवनको भोगाइबाट बटुले । गाउँको चोक, चौतारो र कष्टपूर्ण जनजीवन नै उनको पहिलो विद्यालय बन्यो ।
२. शिक्षण र साहित्यको समन्वय
२०५८ सालदेखि निरन्तर २४ वर्षदेखि उनी शिक्षणमा संलग्न छन् । निजी र सरकारी दुवै विद्यालयमा आफ्नो शिक्षकीय दायित्व निर्वाह गरेका गौतम हाल भँगाहा नगरपालिकास्थित माध्यमिक विद्यालयमा नेपाली विषय अध्यापन गरिरहेका छन् । तर उनको शिक्षण केवल पाठ्यपुस्तकसम्म सीमित छैन । उनी हरेक दिन कक्षाकोठा र समाजबीच पुल बनाउँदै आएका छन्, जहाँ पढाइभित्र कविताको आत्मा भेटिन्छ र कविताभित्र शिक्षाको सार भेटिन्छ ।
शिक्षकको रूपमै २०८० सालमा भँगाहा नगरपालिकाबाट उत्कृष्ट शिक्षक पुरस्कार पाउनु पनि यही यात्राको एउटा साक्षी हो ।
३. कविता : प्रतिरोधको सौन्दर्य
शब्दहरू उनीसँग बोल्दछन्, रुन्छन्, रिसाउँछन्, झरनाझैँ बग्दछन् । यिनै शब्दहरू उनी सामाजिक सञ्जालमार्फत वाचन गरेर जनतालाई सुनाउँछन् । न केवल मनोरञ्जनको निम्ति, बरु जनचेतनाको निम्ति उनी समय र बौद्धिकता लगानी गर्छन् ।
हालैको शिक्षक आन्दोलनमा वाचन गरिएको उनको कविता “आशैआशमा झुलायौ सरकार” भाइरल भयो। सरकारप्रतिको आक्रोश, शिक्षकहरूको अन्योल र जनता भित्रको मौन असन्तोष त्यो कवितामा मिसिएको थियो । यस्तो कविता केवल लेख्न लेखेर होइन, जीवन बाँचेर र बाँच्न बचाउन लेखिन्छ । भोगाइको रङमा रङिएको त्यो कविता सरकारको काँतर गालामा प्रश्नको झापटजस्तै थियो ।
४. कथाहरू : समाजको ऐना
गौतमको कथा लेखन शैली सादा छ, तर सरल छैन । त्यो सादगीभित्र झन्झनाउने यथार्थ छ । शब्दहरू हँसिला लाग्छन्, तर अन्त्यमा पाठक रुवाउने गहिराइ राख्छन् । उनका कथाहरू सामाजिक आलोचना पनि हुन्, व्यक्तिगत पीडा पनि, र सांस्कृतिक व्यङ्ग्य पनि ।
४.१ ‘काजीको गाउँ’ सत्ताको संरचनागत मनोविज्ञानको व्यङ्ग्य हो, जहाँ एक काजी पात्रले गाउँको सामाजिक चेतनालाई कति अपहेलित गर्न सक्छ भन्ने चित्रण गरिएको छ ।
४.२ ‘त्यसपछि मैले मितज्यू देखिनँ’ स्मृतिको स्पर्श लिएर लेखिएको कथा हो, जहाँ हराएको सम्बन्ध र बदलिँदो समाजको चित्र सजीव छ ।
४.३ ‘भोज’ भनेको मात्र परिकारको समुच्चय हैन, त्यो वर्गीय र सांस्कृतिक द्वन्द्वको कसी हो ।
४.४ ‘उदयबहादुर जोकोहीलाई नमस्कार गर्दैनन्’ भनेको केवल शीर्षक मात्र हैन, त्यो एक युगको अवमानित आदर्शको घोषणा हो ।
४.५ ‘कोलम्बस किस्ने’ भोलि हुने सपना होइन, आजको विडम्बनालाई ऐतिहासिक आवरणमा व्यङ्ग्य गर्ने कथा हो ।
यी सबै कथाहरूले समाजका विविध तहको चिरफार गर्छन्, राजनीतिक विडम्बना, शिक्षाको उपेक्षा, गाउँको मौन द्वन्द्व, सत्ताको अदृश्य आँखा ।
५. सामयिक लेखन र समालोचना
गौतम २०६० सालदेखि उनले विभिन्न पत्रिकामा सामयिक लेख, कविता र समालोचनाहरू लेख्दै आएका छन् । त्यो लेखन कुनै हल्लाको पछि लागेको छैन, बरु आफ्नो सोचको गहिराइबाट निस्किएको विश्लेषण हो ।
गौतमका लेखहरू सजिलो भाषामा लेखिए पनि सजिलै पच्ने छैनन् । तिनीहरू सोच्न बाध्य पार्छन् । राजनीतिक दाउपेच, शैक्षिक विकृति, र सांस्कृतिक पक्षबारे उनको कलमले उठाउने प्रश्नहरू सदा सरकार र समाजका आलसी विवेकलाई झस्काउने छन् ।
६. कृति प्रकाशन र सम्भावना
हालसम्म उनले कुनै पुस्तक प्रकाशित गरेका छैनन् । तर प्रकाशित नहुनु न लेखकको कमजोरी हो, न समाजको । गौतमका शब्दहरू पुस्तकको खोलभित्र सीमित छैनन्; ती शब्दहरू सामाजिक सञ्जालमा उड्छन्, भिडभाडमा सुनिन्छन्, आन्दोलनको जुलुसमा गुञ्जिन्छन् ।
तर अब समय आएको छ- ती फुटकर कथाहरू, वाचन गरिएका कविताहरू र पत्रिकामा हराएका लेखहरूलाई एक सुगन्धित फूलमालामा गुँथ्ने । लीलानाथ गौतमको लेखनले एउटै पुस्तकमा सीमित हुनुपर्छ भन्ने होइन; तर उनका विचारहरूले यश र आगामी पुस्ताका लागि कागजमा अमिट भएर बाँकी रहनुपर्छ भन्ने पक्कै हो ।
७. भविष्यको साहित्यिक मूल्य
आज लीलानाथ गौतमको कथा, कविता वा लेख कुनै पाठ्यक्रममा समावेश छैन होला । तर भविष्यले उनलाई फरक आँखाले हेर्नेछ । भविष्यले थाहा पाउनेछ- यी नै त थिए ती शिक्षक, जसले बोर्डको डसामा अड्किएको समाजलाई कविताको आवाजमा बोल्न सिकाए । ती नै त थिए लेखक, जसले असिनपसिन शिक्षकलाई ‘आशैआशमा’बाट झुल्ने होइन, प्रतिरोध गर्न सिकाए ।
८. शब्दको आवाज, आवाजको विद्रोह
उनको लेखन शैली शुद्धिकृत गद्य होइन, त्यो प्राण लिएर बाँचिरहेको जीवित गद्य हो । ‘भोज’ को पात्र होस् या ‘उदयबहादुर’, उनीहरू केवल कल्पना होइनन्; उनीहरू तपाईंहामीभित्र बाँचिरहेका असन्तुष्ट आत्माहरू हुन् ।
गौतमका शब्दहरूले कहिले काँध थिचेर सम्झाउँछन्, कहिले कान समातेर झक्झक्याउँछन् । उनीले लेख्छन्, किनभने चुप लाग्न सक्दैनन् । बोल्छन्, किनभने समाज मौन छ ।
९. अन्त्य होइन, सुरुआतको अन्तर्नाद
लीलानाथ गौतमको नाम कुनै पुरस्कारको सूचीमा छैन; कुनै ठूला प्रकाशन गृहमा उनको आत्मपरक जीवनी निस्केको छैन । तर यिनै गौतमका शब्दहरू सामाजिक सञ्जालको झ्यालबाट लाखौँ पाठकको मुटुमा पसिरहेका छन् ।
कथाहरू त उनले लेखिसके, अब समयले ती कथाहरूलाई दस्तावेज बनाउने हो । कविता त उनले बाचन गरिसके, अब पाठकले ती कवितालाई आत्मामा गुनगुनाउने हो।
हिजो ‘मुना’ को बालकवि आज ‘आशैआशमा’ झुल्दैन, झल्किन्छ । आजको शिक्षक भोलिको साहित्यिक दस्तावेज हो भने, लीलानाथ गौतम त्यो दस्तावेजका जीवित पन्ना हुन् ।
अनि अन्त्यमा, उनको सम्पर्क नम्बर ‘९८४४१०४७०३’ मात्र एउटा अंकहरू को जोड होइन; त्यो एक आवाज हो, जसले भन्न सक्छ-
“यदि सुन्न चाहन्छौ यथार्थको आवाज-
त ल आऊ, लीलानाथ सुनेर हेर ।”
०००
२०८२/०४/०८
उदयपुर