सिरहा/साउन १२/रोजिना धमला
कथा केवल कल्पनाको खेल होइन, यो समाजको मर्मस्पर्शी शल्यक्रिया हो, जहाँ भावनाहरूको चिरफार गरिन्छ, विचारहरूको पट्टी बाँधिन्छ र समयको घाउमा चेतनाको मलहम लगाइन्छ । यही सन्देश बोकेको कथासङ्ग्रह ‘शल्यक्रिया’ को लोकार्पण आज सिरहाको गोलबजार-४ स्थित श्री बुढानिलकण्ठ आवासीय माध्यमिक विद्यालयमा एक भव्य समारोहका बीच सम्पन्न भयो ।
कार्यक्रमको विशेष आकर्षण थियो- लोकार्पणको ऐतिहासिक शैली । नन्दलाल आचार्यद्वारा रचित ‘शल्यक्रिया’ कथासङ्ग्रहको विमोचन समाजका विविध जातीय, भाषिक र सांस्कृतिक पृष्ठभूमिका पाँच प्रेरणादायी किशोरीहरूमार्फत् गरियो । उनीहरू थिए- पासाङमाया तामाङ, लक्ष्मी यादव, रानी महतो, रोशनी ठाकुर र पुनिता साह । यिनै पाँच किशोरीलाई प्रतीकात्मक रूपमा ‘पञ्चकन्या’ भनिएको थियो, जसले नेपाली साहित्यको नयाँ युगको शुभारम्भमा एक प्रकारको सांस्कृतिक पुनःपाठको सङ्केत गरे । हिन्दू धर्मग्रन्थमा अहल्या, द्रौपदी, तारा, कुन्ती र मन्दोदरी गरी जम्मा पाँचवटी कन्याहरूको समुदायलाई पञ्चकन्या भनिन्छ । ‘शल्यक्रिया’ कथासङ्ग्रहको विमोचनमा भने पासाङमाया, लक्ष्मी, रानी, रोशनी र पुनितालाई पञ्चकन्याको रूपमा हेरिएको थियोे ।
उक्त लोकार्पण समारोहको सभाध्यक्षता विद्यालयका प्रधानाध्यापक रामवरण यादवले गर्दै भने, “हामीले शिक्षालयलाई पाठ्यपुस्तकको परिधिभन्दा बाहिर ल्याउँदै सिर्जनशीलता, समावेशीपन र साहित्यिक चेतनाको प्रयोगशाला बनाइरहेका छौँ । ‘शल्यक्रिया’ कथाकृति त्यही प्रयोगशालाको एक प्रयोग हो, जहाँ विद्यार्थीहरू पाठक होइनन्, साक्षी बनिरहेका छन् ।”
‘शल्यक्रिया’ कथासङ्ग्रह शब्दाङ्कुर मासिक पत्रिकाद्वारा प्रकाशित कृति हो, जसमा नन्दलाल आचार्यले नेपाली समाजको आन्तरिक सन्त्रास, संरचनात्मक हिंसा, वर्गीय विभाजन र मौन पीडाका अनेक विम्बहरूमार्फत समाजको चित्रण गरेका छन् । सङ्ग्रहमा भएका २० थान कथा केवल घटना होइनन्, तिनमा यथार्थको नशा छ, प्रतिरोधको ज्वाला छ र परिवर्तनको भाषा छ । सहभागी वक्ताहरूको कथन थियोे ।
उद्घोषक रितिका साहको लयात्मक स्वर, पुस्तकमाथि युवाहरूको सरल भाषामा विमर्श, र सहभागी शिक्षकहरूको सकारात्मक दृष्टिकोणले कार्यक्रमलाई पाठ्यपुस्तक बाहिरको सिकाइ बनायो । कुनै औपचारिक औपचारिकता होइन, यो साक्षात्कार थियो, जहाँ युवाले साहित्यसँग हात मिलाए ।
लोकार्पण भनेको केवल फूल, मालाले सजाइएको कुनै औपचारिक क्षण होइन, यो चेतनाको उद्घाटन हो । खासगरी जब समाजका विविध प्रतिनिधित्व भएका किशोरीहरूले ‘पञ्चकन्या’को रूप लिन्छन् र एउटा कथासङ्ग्रहको झिल्को बाल्छन्, तब त्यो सामान्य साहित्यिक कार्यक्रम रहँदैन, त्यो परिवर्तनको प्रतिकात्मक अनुष्ठान बन्छ ।
“साहित्य विद्यालयमा पस्दैछ, विद्यार्थीहरू किताबको अनुहार चिन्दैछन्, र शिक्षकहरू पाठ्यपुस्तकबाहिरको संसार देखाउँदैछन् । यही हो ‘शल्यक्रिया’ को सबभन्दा सशक्त अर्थ ।” सहभागी अञ्जली यादवले भनिन् ।
कार्यक्रममा कक्षा ८, ९ र १० का करिब ९० जना विद्यार्थीहरूको उपस्थिति मात्र थिएन, तिनीहरूको अनुहारमा देखिएको उत्सुकता, मुटुभित्रको प्रश्न र आँखाभित्रको उज्यालो पनि साहित्यप्रतिको नयाँ पुस्ताको सम्भावनाको सङ्केत थियो ।