नेपाली राजनीति पछिल्लो समय तीव्र ध्रुवीकरणको चरणमा प्रवेश गरेको छ। राजनीतिक तापक्रम बढेसँगै नागरिक तहमा विभिन्न खाले सोच, धारणा र बहसहरू विकसित भइरहेका छन्। सतहमा विचारहरू छरपस्ट देखिए पनि गहिरिएर हेर्दा वर्तमान राजनीतिमा चारवटा प्रमुख शक्ति–समूहहरू विचार र गठबन्धनमार्फत शक्ति सञ्चयमा जुटिरहेको स्पष्ट देखिन्छ।
विशेषगरी अहिले सर्वाधिक चर्चामा रहेको राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टी (रास्वपा) ले वैकल्पिक राजनीतिक धारको नेतृत्व गर्दै आफूलाई मूलधारको केन्द्रमा स्थापित गर्ने प्रयास गरिरहेको छ। आउँदो फागुन २१ गते हुने निर्वाचनमा जनताबाट अनुमोदन प्राप्त गर्ने दिशामा रास्वपा अघि बढिरहेको संकेत उसका पछिल्ला राजनीतिक गतिविधिले देखाएका छन्।
हाल राजनीतिक मैदानमा देखिएका चार प्रमुख शक्ति–समूह यसप्रकार छन्—
१) राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टी (रास्वपा)
२) राष्ट्रिय प्रजातन्त्र पार्टी (राजावादी समूह)
३) पूर्व–माओवादी नेतृत्वको नेकपा
४) कांग्रेस–एमाले गठबन्धन
यी सबै शक्ति–समूहहरू आ–आफ्नो ढंगले चुनावी मोर्चाबन्दीमा जुटिरहेका छन्। कतिपयले एकता र कार्यगत सहकार्यको बाटो रोजेका छन् भने केही समूहहरू आन्दोलनको दबाबमार्फत आफ्ना माग सम्बोधन नगरी निर्वाचनमा जान नहुने अडानमा छन्। यद्यपि अन्ततः सबै शक्ति आगामी निर्वाचनलाई केन्द्रमा राखेर जनमत आफ्नो पक्षमा पार्ने प्रयासमै केन्द्रित देखिन्छन्।
यसैबीच रास्वपाले नागरिक समाज, वैकल्पिक दल र विभिन्न समूहहरूसँग एकता, प्रवेश तथा समायोजनको प्रक्रियालाई तीव्र बनाउँदै आफूलाई “देशको वैकल्पिक राजनीतिक केन्द्र”को रूपमा प्रस्तुत गरिरहेको छ। समानुपातिक उम्मेदवारको बन्दसूची बुझाएसँगै पार्टी निर्वाचन केन्द्रित कार्यक्रमहरूमा सक्रिय भएको छ। समानुपातिक आकांक्षी उम्मेदवारहरूलाई विभिन्न जिल्लामा खटाएर जनताका गुनासा, अपेक्षा र सुझाव संकलन गर्ने अभ्यासले पार्टीको संगठन विस्तार र जनतासँगको सम्बन्धलाई थप मजबुत बनाएको देखिन्छ।
रास्वपामा विशेषगरी ‘जेन्जी’ पुस्ताका युवाहरू उल्लेखनीय रूपमा जोडिएका छन्। सुशासन, जवाफदेहिता र परिणाममुखी कामप्रति उनीहरूको अपेक्षा स्पष्ट छ। जेन्जी उमेर समूह मात्र होइन, लामो समयदेखि पुराना दलहरूबाट निराश भएका विभिन्न उमेर समूहका नागरिकहरूले समेत रास्वपालाई आशाको केन्द्रका रूपमा हेर्न थालेका छन्।
संविधानका केही धाराहरूले स्थिर सरकार, सुशासन तथा विकास–समृद्धिमा अवरोध पुर्याइरहेको बहस पनि सँगसँगै अघि बढेको छ। दुई तिहाइ बहुमतको स्थिर सरकार, पाँच वर्षसम्म टिक्ने कार्यकारी र प्रत्यक्ष जननिर्वाचित कार्यकारी प्रणालीको आवश्यकता बारे रास्वपाका धारणा स्पष्ट हुँदै गएका छन्। संसदीय प्रणालीभित्र प्रधानमन्त्री परिवर्तनको अस्थिरताबाट मुक्त हुन प्रत्यक्ष कार्यकारी निर्वाचन प्रणालीतर्फ जानुपर्ने आवाज पनि बलियो बन्दै गएको छ।
सुशासनका सन्दर्भमा राष्ट्रसेवक कर्मचारीहरू राजनीतिक दलसँग आबद्ध ट्रेड युनियन प्रणाली भ्रष्टाचारको मलजल गर्ने संरचना बनेको आरोप बारम्बार उठ्दै आएको छ। सरुवा–बढुवा, ठेक्का–पट्टा र नीतिगत निर्णयमा राजनीतिक हस्तक्षेप संस्थागत हुँदा राज्य दोहनको अवस्था सिर्जना भएको विश्लेषण छ। यस्ता युनियन संरचनाको खारेजी र भ्रष्टाचारमा संलग्न कर्मचारीलाई कडा कारबाही गर्न सक्ने शक्तिशाली सरकार आजको आवश्यकता बनेको छ।
हाल वैकल्पिक राजनीतिक शक्ति निर्माण गर्ने अभियान तीव्र बन्दै गएको छ। नागरिक समाज, स्वतन्त्र समूह र विभिन्न वैकल्पिक धारहरू रास्वपामा एकीकृत हुने क्रमले पार्टीलाई विशाल शक्तिका रूपमा उभ्याउने संकेत देखिएको छ। यही कारण आम नागरिकमा उत्साह बढिरहेको छ। यद्यपि निर्वाचनलाई महाउत्सवका रूपमा व्यवस्थापन गर्नु, सबै पक्षलाई समेट्नु र अपेक्षालाई परिणाममा बदल्नु पार्टी नेतृत्वका लागि चुनौतीपूर्ण पनि छ।
चाखलाग्दो पक्ष के छ भने, अन्य दलमा जिम्मेवारीमा रहेका व्यक्तिहरूबाट समेत “पार्टी नछाडे पनि एकपटक घण्टीमा मत हाल्ने” चर्चा खुला रूपमा हुन थालेको सुनिन्छ। यसले पुराना राजनीतिक शक्तिप्रति जनतामा बढ्दो असन्तुष्टि र नयाँ वैकल्पिक शक्तिको खोज स्पष्ट रूपमा देखाउँछ।
अबको निर्वाचनमा पहिलो पटक मताधिकार प्रयोग गर्न लागेका युवादेखि ज्येष्ठ नागरिकसम्मले रास्वपालाई विकल्पका रूपमा हेरेका छन्। सुशासन, विकास र समृद्धिको सुरुआत यही दलले गर्नुपर्छ भन्ने अपेक्षा व्यापक छ। त्यसैले रास्वपाले आफूलाई देशले खोजेको र नागरिकले रोजेको पार्टीका रूपमा स्थापित गर्नु आजको ऐतिहासिक दायित्व बनेको छ।
यसका लागि विचारको राजनीति, विधि–पद्धति, इमानदारी र सुसंस्कृत राजनीतिक अभ्यास अनिवार्य छ। शिक्षाको डिग्रीसँगै राजनीतिक चेतना, व्यवहारिक अनुभव र भुइँमान्छेसँगको सम्बन्धलाई नेतृत्व छनोटको आधार बनाउनुपर्ने चुनौती पनि पार्टीसामु छ। राजधानी–केन्द्रित नेतृत्व होइन, गाउँ–गाउँमा बसोबास गर्ने, जनताको पीडा बुझ्ने नेतृत्व विकास गर्न सके मात्र पार्टीको संरचना दीगो बन्न सक्छ।
Retry Reason
नागरिक र पार्टीबीचको सम्बन्ध नङ र मासुको जस्तो हुनुपर्छ। आलोचना, चुनौती र नकारात्मक विचारलाई समेत सकारात्मक ऊर्जामा बदल्न सक्ने नेतृत्व नै असल राजनीतिक कर्मी हो। यस्ता नेतृत्व उत्पादन र व्यवस्थापन गर्न सके रास्वपाले मात्र होइन, देशले नै दीर्घकालीन राजनीतिक स्थायित्व र सुशासनको मार्ग पाउनेछ।
आगामी निर्वाचनमा जनमत ‘घण्टीमय’ हुने संकेत देखिइरहेका छन्। तर त्यो सम्भावनालाई यथार्थमा बदल्न रास्वपाले काम गरेर देखाउनुपर्नेछ। यही नै पार्टीका लागि सबैभन्दा ठूलो परीक्षा र अवसर दुवै हो। लेखक दामोदर नेपाल